Iran i program nuklearny: od porozumienia JCPOA do wojny z Izraelem i USA

Skąd spór

Od rewolucji islamskiej z 1979 roku Iranem rządzą duchowni, a najwyższą władzę ma Najwyższy Przywódca. Od tamtej pory Iran jest w otwartym sporze z USA i nie uznaje Izraela.

W 2002 roku ujawniono istnienie tajnych irańskich zakładów wzbogacania uranu w Natanz. Uran wzbogacony do niskiego poziomu służy jako paliwo do elektrowni, wysoko wzbogacony (ok. 90%) do budowy bomby. Iran zaprzecza, że chce mieć broń jądrową, ale Zachód i Izrael uważają, że chce co najmniej mieć możliwość jej szybkiego zbudowania.

Porozumienie JCPOA i jego upadek

W 2015 roku Iran zawarł z USA, Rosją, Chinami, Francją, Wielką Brytanią, Niemcami i UE porozumienie JCPOA. Iran ograniczył wzbogacanie i zapasy uranu oraz wpuścił inspektorów Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (MAEA), a w zamian zniesiono część sankcji.

W 2018 roku USA wycofały się z porozumienia i przywróciły sankcje. Iran zaczął potem łamać limity i wzbogacać uran do 60%, czyli blisko poziomu potrzebnego do broni. Ograniczył też dostęp inspektorów MAEA.

Od wojny w cieniu do otwartych uderzeń

Przez lata Izrael i Iran walczyły pośrednio: zamachami na irańskich naukowców, cyberatakami i przez sojuszników Iranu w regionie. W kwietniu i październiku 2024 roku Iran po raz pierwszy zaatakował Izrael bezpośrednio setkami dronów i pocisków, a Izrael odpowiedział uderzeniami na Iran.

W czerwcu 2025 roku Izrael rozpoczął zmasowane uderzenia na irańskie obiekty jądrowe i wojskowe, a USA zbombardowały zakłady w Fordo, Natanz i Isfahanie. Po 12 dniach walk ogłoszono zawieszenie broni. Spór o program nuklearny i sankcje trwa nadal. Bieżący stan opisujemy w newsach.

Dlaczego to ważne

Iran leży nad Cieśniną Ormuz, przez którą płynie duża część światowej ropy i gazu, więc każda eskalacja odbija się na cenach energii, także w Polsce. Iran wspiera też sieć sojuszniczych ugrupowań zbrojnych w regionie, nazywaną „osią oporu”.